Meslek Seçiminin Önemi

İnsan nasıl yaşayacağını yaptığı seçimlerle belirler. Yaşamın çeşitli zamanlarında yapılan seçimler, bireyin yaşam tarzını şekillendirir. Bireyin yaşamında başarılı ve mutlu olması bu seçimlerin isabetli olmasına bağlıdır. Diğer bir ifade ile, insan isteklerine ve olanaklarına uygun seçimler yaptığı sürece mutlu ve başarılı olur. Bu seçimlerin en önemlisi meslek seçimidir. Kişinin seçtiği meslek onun nasıl bir iş ortamında çalışacağını, nasıl bir yaşam süreceğini, nerede yaşayacağını, nasıl bir dünya görüşünün olacağını hatta kiminle evleneceğini belirleyebilmektedir. İnsan yaşamında böylesine çok yönlü etkileri olan bir uğraşı alanının seçimi günümüzde giderek güçleşen bir olgu haline gelmiştir(Kuzgun 1982). Hızlı gelişen teknoloji, endüstri ve bilim, icra edilen mesleklerin sayıca artmasına ve niteliklerinin karmaşıklaşmasına neden olmaktadır. Günümüzde meslek seçimi alanında seçeneklerin artması ve toplumda demokratik tutumların gelişmesi, seçme özgürlüğünü artırırken, meslek seçimi kararını daha da zorlaştırmıştır. Bugün meslek seçimi bir anda verilebilen bir karar değil, gelişimsel bir süreç içerisinde oluşabilecek bir kararlar dizisi olarak görülmektedir. Nitekim Ginzberg ve arkadaşlarına ( 1951 ) göre meslek seçimi kararı yaşamın ilk yirmi yılında gelişen bir süreçtir. Super'a(1963) göre ise meslek gelişimi doğumla başlayıp kişinin emekliliğine kadar süren gelişimsel bir süreçtir. Yine Super(1957), "Benlik Kuramı"nda meslek seçiminin bireyin benlik tasarımının meslekî terimlerle ifadesi olduğunu belirtmektedir.

Meslekî gelişim kuramcıları, meslek gelişiminin kişilik gelişimine paralel olduğunu ve hiyerarşik bir yapı izlediğini belirtirler (Super,l963; Bartlett, l971; Bohn,l966). Nelson-Jones'e (1982) göre meslek gelişimi, sosyal, duygusal ve, zihinsel gelişme gibi bireyin gelişiminin bir yönü olarak görülebilir. Genel gelişim sürecinin evreleri gibi mesleki gelişiminin de belli evreleri vardır. Super ( 1957) her bir meslekî gelişim evresi için bireylerden beklenen bazı görevler belirlemiştir. Her bir meslekî gelişim evresi için bireyin üstlenmesi gereken bu görevlere "Mesleki Gelişim Görevleri" denir. Bir kişinin meslekî gelişim görevlerini başarı ile yerine getirebilmesi o görevlere ilişkin yaşantı fırsatlarını elde edebilmesine bağlıdır. Bireyin, meslekî gelişim görevleri ile başa çıkma derecesi aynı zamanda onun meslekî olgunluk düzeyinin de bir göstergesidir. Super'a (1963) göre bireyin meslek gelişimi doğrusundaki ilerleme hızı, onun meslekî olgunluğunun göstergesidir. Her mesleki gelişim dönemine özgü davranışlar meslek gelişimine paralel bir sıra izlediğinden birey, bu davranışları yaptıkça olgun sayılır. Meslekî olgunluk kavramı Super'ın "Benlik Kuramı"ndan kaynaklanır ve bir bireyin kendi gelişim sürecinde yaşına uygun mesleki görevleri yerine getirmesi olarak tanımlanabilir (Fouad ve Keeley,1992

Meslek İncelemenin Gereği ve Önemi

4306 sayılı yasa ilköğretimin süresini 8 yıla çıkartmanın yanı sıra bazı çağdaş eğitim ilkelerini de getirmiştir. Yasanın rehberliğin önemini vurgulaması ve 8.sınıfın ikinci yarısında meslekleri tanıtmayı getirmesi önemli bir gelişmedir. Ayrıca 1995-1996 öğretim yılından itibaren uygulamaya konan "Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliği" gereğince lise 2.sınıfta öğrencinin eğitim göreceği alanı seçme zorunluluğu vardır. Öğrencinin seçtiği alan onun yüksek öğrenimini hangi alanda yapacağını önemli ölçüde belirlemektedir.

Ülkemizde mesleki yönlerdirmenin iyi yapılamadığı, dolayısıyla bireylerin ilgi, yetenek ve değerlerine uygun meslekleri seçemedikleri bilinen bir gerçektir. Bu durum, bireylerin mutsuzluğuna ve ülkenin ekonomik yönden zarar görmesine neden olmaktadır. Öğrencilerin kendilerine uygun meslekleri seçebilmelerine yardımcı olmak, onların mutlu ve başarılı, toplumun ise ihtiyacı olan insan gücünü yerinde kullanılmasını sağlayacaktır.

Meslek seçme durumunda olan bireyin sağlıklı ve isabetli bir meslekî karar verebilmesi için kendisi ve seçeceği meslek hakkında ayrıntılı bilgi sahibi olması, kendi özellikleri ile mesleğin gerektirdiği özelliklerin ne kadar içinde olduğunun bilinmesi bilmesi gerekir. Bunun için özellikle lise yıllarına rastlayan meslek gelişiminin "deneme basamağı"ndaki gençlerin kendileri ve seçmeyi düşündükleri meslekler hakkında inceleme ve araştırma yapmaları zorunludur. Bu gençlerin yukarıda belirtilen tutum ve davranışlardan özellikle "tercih edilen meslekle ilgili bilgi edinme" ve "kaynakları kullanma" davranışlarını geliştirmeleri diğer gelişim görevlerinin yerine getirilmesine zemin hazırlayabilir. Örneğin kaynakları kullanabilen, meslekler hakkında bilgi edinen, inceleme ve araştırma davranışı gelişen bir genç, hedefleri etkileyebilecek ihtimallerin ve göz önünde bulundurulacak faktörlerin doğal olarak farkında olacaktır.

Eğer kaynakları kullanma, meslekle ilgili bilgi edinme, araştırma ve inceleme davranışı öğrencide geliştirilebilirse; deneme basamağındaki gençler için tanımlanan yukarıdaki diğer davranışların da kendiliğinden gelişebileceği düşünülebilir.

Meslek seçimi kararını verme durumunda olan öğrencilerin, isabetli meslek seçimi yapabilmeleri için meslek seçimi açısından kendilerini ve çevrelerini tanımaya gereksinimleri vardır. Bu da öğrencinin, kendi özelliklerini ve çevresindeki meslekleri araştırması, incelemesi ile mümkündür.

Gençlerin mesleki olgunluk düzeylerini yükseltmek, dolayısıyla isabetli meslek seçimi yapabilmeye hazırlamak amacıyla yurt dışında ve ülkemizde bazı deneysel araştırmalar yapılmıştır (Burke ve arkadaşları,1989; Schenk ve arkadaşları,1979; Laskin ve Palmo,1983; Myres ve arkadaşları,1975; Kuzgun,1982; Bacanlı,l995). Bu çalışmalarda genellikle gençlere mesleki olgunluğu geliştirmeyi amaçlayan çeşitli programların uygulandığı görülmektedir. Ancak meslek seçimi ve diğer seçimler için gerekli olan seçenekleri "inceleme ve araştırma" davranışını geliştirmeyi amaçlayan çalışma ve araçlar bulunmamaktadır.